Cirkaa ke cement cït mɛn de kë cï nyuɔɔth ëtënë aye ɣän dït ë pïu ë piny ë thäät ë thäät ë thäät. Ku kɔ̈k ke kä rɛc käkë alëu bïk ya waar yiic bïk ya kä yam ke jaath. Yen pïu kënë alëu bï ya tɔ̈ɔ̈u apath në run juëc yiic ka juëc.
Yekënë ee akököl dɛ̈t tɔ̈ në thää yiic ye tïŋ në kä yam ke teknologï ku kä lëu bïk pïïr de pinynhom cɔk thök, bïk kä rɛc tɔ̈ thïn ya cɔk tɔ̈ piiny, ka bïk akuut ke kɔc ya kony bïk pïïrden ya gël në pinynhom ëbɛ̈n.
Kä loi röt ye aliir rac (CO2) bɛ̈i bei, ee aliir ye piny cɔk tuɔ̈c, ee tuɔ̈c de aliir de Pinynhom bɛ̈i. Kë ye tak bï CO2 nyaai në aliiric ku tɔ̈ɔ̈u acie kë yam. Ku yen ee kë ril yic ba looi, ëya dɛ̈t të lëu kɔc bïk yök. Ajuɛɛr yam acï kërac de CO2 ë pïu yiic thöl në dhöl wääc amääth. Ee aliir ye piny cɔk tuɔ̈c wel bï ya jaath.
Pɛɛi nïn 15 Pɛɛi Thiäärku Tök, kɔc nɔŋ kë wïckë tënë Thukul Teknologï de Massachusetts (MIT) tɔ̈u Cambridge acï kä cïk yök guɔ̈tbei në wereŋ ye cɔl Käke Luɔɔi Käke Käŋ.
Ajuɛɛrden yam acï tek yic në rou. Kë tueŋ ee yen mat thïn bï aliir ë aliir yic waar bï ya kë ye cɔl formate bï jaath looi. Cïmën de aliir ye cɔl carbon dioxide, formate anɔŋic atom tök de aliir ku aliir kaa rou ke aliir, ku jɔl ya atom de pïu ëya dɛ̈t. Formate anɔŋic ëya dɛ̈t kä juëc kɔ̈k. Kuɛ̈n yam acï awai cï looi looi, ye yök tënë pïu ë pïu yiic wala pïu ë pïu yiic.
Kä juëc ke jaath aye luui në hydrogen, aliir ye mac dɔm ye wïc bï ya tääu në pïu yiic ku jɔl ya ɣän yenëke jaath tääu thïn ago kek ya lɛɛr në pïu yiic. Ku na yïn ya, ke jaath alëu bï ya luui ëyadɛ̈ në formate. Formate anɔŋ riɛl thöŋ ke pïu, cït mɛn cïnë Li Ju ye lueel, raan ŋic käŋ cï yïŋ de ajuɛɛr yam looi. Formate anɔŋ kä puɔth kɔ̈k ke pïu, acï Li Ju lueel. Ee tɔ̈ ke piɛth ku ka cïï wïc bï ya tɔ̈ɔ̈u në pïu dït yiic.
Kɔc ye rïthäc looi në MIT yic aacï jaath looi agokë kä cï röt looi ya them, man ye kek bɛ̈i bei në aliir yic. Kë tueeŋ, acïk awai liääp kek pïu. Kë cï liääp acï tääu në thëm de jaath yic. Në këde jaath yic, ke kë ye cɔl formate ee kä ye mac bɛ̈i bei në kë yenë käŋ röt looi në kïïmkol yic. Käk electrons käkë aye cath tënë kë rɛɛc de karaba de jaath agut cï kë puɔth de karaba, ku thölkë cäth de karaba. Käke electrons ye cath—käke karaba—aake tɔ̈u në thɛɛr kaa 200 në thɛɛr ke nyooth.
Zhen Zhang, raan ŋic käŋ ye luui kek Li në MIT, acï ŋɔ̈ɔ̈th lɔn bï akutnhomde thëm de käŋ yam looi në run kaa thiäär yiic.
Akutnhom de rïthäc de MIT acï kueer de kïïmkol luɔ̈ɔ̈i bï aliir ye cɔl carbon dioxide waar bï ya kë thiekic bï jaath looi. Kë tueeŋ, acïk tääu në kë nɔŋ alkaline dït apɛi. Acï pïu ë pïu ë pïu (NaOH) kuany, ye lac cɔl lye. Kän ee kë ye kïïmkol cɔk loi rot ye pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu (NaHCO3) bɛ̈i, man ŋic apɛi ke ye pïu ë pïu ë pïu ë pïu.
Ku jɔlkë mac tääu në mac yic. Many de karaba acï kë yam de kïïmkol bɛ̈n cak ye aliir ëbɛ̈n tek yic në pïu yiic, ku wɛɛr pïu yiic (NaCHO2). Ajuɛɛrden acï kä thiɔ̈k ke carbon tɔ̈u CO2 yic waar — kä juëc awär 96 në bɔɔtic — bïk ya awai kënë.
Riɛl ye wïc bï aliir nyaai ee tɔ̈ɔ̈u në käm yiic ke formate. Acï raan ŋic käŋ cɔl Li bɛ̈n lueel ke formate alëu bï riɛl kënë ya tɔ̈ɔ̈u në run juëc yiic ke cïn riɛl lëu bï ya määr. Yen ee mac bɛ̈i të cï yen tëëk në pïu yiic. Na ye mac ye looi bï formate looi bɔ̈ tënë many akɔ̈l, yom wala mac pïu, ke mac ye yök në fuel cell yic abï ya mac ë pïu ë pïu ë pïu.
Ku bï teknologï yam tääu nhial, Lee acï lueel, “a wïc buk kä juëc ke pinynhom yök ke lye.” Acï kuën de kuur ye cɔl alkali basalt (AL-kuh-lye buh-SALT) kueen. Na cï liääp ke pïu, ke käk ë kuur käkë aye röt wel bïk ya lye.
Farzan Kadhemifar ee ajït në Jamëya de San Jose State në Kalifornia. Kë wïcde acï tɔ̈u në tɔ̈ɔ̈u de aliir ye cɔl carbon dioxide në ɣän tɔ̈u awaai thïn. Kuɛ̈nyë aliir bei ee kë ril yic apɛi ku yenë ka cë wëu juïc yök, yen ee kë cë luel. Ku yen ee kë puɔth bï CO2 waar bï ya kä lëu bï kek ya luɔ̈ɔ̈i cïmën de formate. Wëu ke kë cï looi alëu bïk wëu ke kë cï looi ya nyaai.
Anɔŋ rïthäc juëc cï looi në dɔm de aliir ë aliiric. Cïmën de, akutnhom de kɔc nyic käŋ tɔ̈ në Jamya de Lehigh acï dhöl dɛ̈t peei yenë aliir ë aliir nyaai ku wel bï ya miök ë thäät. Akutnhïïm kɔ̈k ke rïthäc aye CO2 tɔ̈ɔ̈u në ajer yiic, ku welkë ke ye carbon ril lëu bï ya looi në ethanol, man ye ya jaath de miääu. Kä juëc ke ye luɔi kënë aye kä thiik ku ka këc naŋ kë dït ë yök në thök de pïu dït ë pïu ë aliiric.
Thura kënë ee ɣön ë tɔ̈ në pïu yiic nyuɔɔth. Kë cï nyuɔɔth ëtënë ee aliir cɔl carbon dioxide (kä tɔ̈ në pïu thith ku pïu ɣer yiic) waar yiic bïk ya pïu cɔl formate (kä ye pïu thith, pïu ɣer, pïu ɣer, ku pïu col). Yen awai kënë alëu bï ya luui në pïu yiic ago mac ya cak.
Kazemifar acï lueel lɔn kë puɔth lëu buk looi ee “bï pïu ë ɣön ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu. Dhöl töŋ bïnë ye looi ee bï kä ye yök në tiɔpic waar në kä ye röt bɛɛr looi cït mɛn de yom wala akɔ̈l. Yekënë ee bak de gɛ̈ɛ̈r de kä ye kɔc nyic käŋ cɔl “gɛ̈r de käŋ.” Ku ka cë luel cë man adɛ̈ ke gël de pïïr de pinynhom abï ya wïc në dhɔ̈l juïc. Yen teknologï yam kënë akɔɔr bïk carbon dɔm në ɣän wën ril yiic bïk carbon ya nyaai, acï luel. Tääu ë mɛ̈ɛ̈c ke adit ku mɛ̈ɛ̈c ke cement, ku rin ke rou ke nyooth.
Akutnhom de MIT ee käpath tïŋ ëyadɛ̈ në mɛ̈ɛ̈t de teknologï yam kenë many akɔ̈l ku yom. Battery thɛɛr aye keek looi bïk riɛl tɔ̈ɔ̈u në wiik yiic në thaa tökic. Tɔ̈ɔ̈u de ruɛl de akɔ̈l në ruɔ̈n de thök yic ka thɛɛr juëc yiic ee dhöl dɛ̈t kɔɔr. “Kë pïu formate,” acï Lee lueel, yïn acïï lëu ba thök ë tɔ̈ɔ̈u ë thää ë thää. “Alëu bï ya thää ke thää.”
Alëu bï cïï thöŋ ke dääp, ku “Ɣɛn lëu ba 200 tons... de formate waan tënë mïthkiɛ̈ ku mïthkiɛ̈,” acï Lee lueel, “ke ye kë ë yök.”
Alkaline: Ee wɛ̈t ye käŋ nyuɔɔth ye käŋ looi në pïu yiic (OH-) në pïu yiic. Kä ye yök thïn aye ke cɔl alkaline (ke wääc ke acidic) ku nɔŋ pH wär 7.
Aquifer: Ee kë cï looi në ajer ye pïu tɔ̈ piiny muk. Wɛ̈t kënë ee luui ëyadɛ̈ tënë ɣän tɔ̈ piiny.
Basalt: Ee kuur col ë mac ye lac dït apɛi (ee na cï kuur ë mac jäl ë pïu dït ë aliir tɔ̈ thïn).
bond: (në puɔ̈ɔ̈c de käŋ yiic) ee kë ye tɔ̈ në kaam de atom yiic (ka akuɔ̈tnhïïm ke atom yiic) në molecule yic. Aye looi në riɛl ye kɔc cɔk bɔ̈ në kaam de atoms ye luui thïn. Na cï bond ya cak, ke atoms aye luui ëke ye tök. Acän bï atoms tek thook, riɛl tɔ̈u në tän de atuɔ̈c wala kä kɔ̈k ke mac abï dhil bɛ̈i tënë molecules.
Carbon: Ee kë ye yök në kä pïr yiic në pinynhom. Carbon atɔ̈u yetök në tän de kë ye cɔl graphaite ku kë ye cɔl diamond. Ee kë thiekic apɛi tënë ajer, ajer, ku miök, ku ka lëu bïk röt mat në kä juëc yiic ke käm, kä pïr, ku kä ye ɣaac wei. (Në rïthäc de piny yic) Wɛ̈t cɔl carbon aye luɔ̈ɔ̈i në thɛɛr kɔ̈k ke ye wɛ̈ɛ̈r yic keke aliir ye cɔl carbon dioxide bï kë lëu bï rot looi, kë cï looi, lööŋ, wala ajuɛɛr lë bï naŋ tën tuɔ̈c de aliir në thaar bääric.
Aliir aliir: (ka CO2) ee aliir cïn kïït, aliir cïn ŋuäc ye bɛ̈n bei në läi kedhiɛ yiic të cï aliir ye kek wëëi mat kenë mïïth cï kek cam në aliir dït yiic. Aliir ye cɔl Carbon dioxide ee bɛ̈n bei ëyadɛ̈ të cenë kä pïr tɔ̈ në tiɔpic, agut cï jaath cïmën de miök wɛ̈lɛ̈/ka aliir, cuɔ̈ny. Aliir ye cɔl Carbon daioxide ee aliir ye mac dɔm në aliir de Pinynhom yic. Tiim aye aliir ye cɔl carbon dioxide waar yic në luɔɔi de kä ye kek cam në mac yic ku yekë luɔɔi kënë looi agokë mïïthken ya looi.
Cement: Ee kë ye käŋ kaarou muk në tökic, ku ye käŋ cɔk ril bïk ya kä ril, ka glue dït ye käŋ kaarou muk në tökic. (Yïk) Kë cï tääu piny ë pïu yiic ye luɔ̈ɔ̈i bï liɛɛt wala kuur cï thɔ̈ɔ̈r määt yiic bïk pïu ë pïu looi. Cement aye lac looi ke ye pïu ë pïu. Ku na cï pïu thök, ka ye rot wel ke ye pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu ë pïu.
Chemical: Ee kë ye looi në atom kaarou ka juëc cï kek mat yiic (cï röt mat) në dhöl cïï thöŋ ku cï kek tääu në dhöl yic. Cïmën de, pïu aye kïïmkol looi në atom kaarou ke hydrogen cï röt mat kenë atom tök de aliir. Këde kïïmkol ee H2O. “Chemical” alëu bï ya luui ëyadɛ̈ ke ye kë ye käŋ nyuɔɔth në kë de käŋ yiic ye bɛ̈n bei në käjuëc yiic ye röt looi në kaam de käjuëc wääc yiic.
Chemical bond: Ee riɛl ye käŋ dɔm në kaam de atom yiic ku ye riɛl apɛi ago kä cï röt mat ya cɔk lui apath. Kä kɔ̈k ye kɔc dɔm aye niɔp, kɔ̈k aye ril. Kä cï röt rek kedhiɛ aye atom rek në tɛ̈n ye kek käŋ rɔm (ka ye kek them bïk käŋ rɔm) në electrons yiic.
Kë ye cɔl Chemical reaction: Ee ajuɛɛr yenë käŋ bɛɛr juiir ka tɛ̈n yenë käŋ röt luɔɔi thïn ke cie tɛ̈n yenë käŋ röt waar thïn (cïmën de, tënë kë ril agut cï aliir).
Chemistry: ee biäk de puɔ̈ɔ̈c de käŋ ye käŋ kueen, tɛ̈n yenë kek luɔɔi thïn, kä tɔ̈ thïn, ku jɔl ya tɛ̈n ye kek röt yök thïn. Kɔc nyic käŋ aye nyïny kënë luɔ̈ɔ̈i bïkë kä këcë keek nyic kueen, bïkë kä thiekiic bɛɛr looi në ciin dïït, wala bïkë kä thiekiic yam looi ku looikë keek. (de kä cï ke mat yiic ke kïïmkol) Chemistry aye lueel ëya dɛ̈t ke ye kueer de kä cï ke mat yiic, kueer yenë ke looi thïn, wala kä kɔ̈k ke käke kïïmkol. Kɔc lui ë tɛ̈ɛ̈n aye cɔl kemist. (në ciɛɛŋ de kɔc yiic) lëu bï kɔc ya luui nëtök, bïk ya rëër nëtök, ku bïk ya rëër në ciɛɛŋden yic.
Wɛ̈ɛ̈r de piny: Ee kë thiekic, wɛ̈ɛ̈r de piny në thɛɛr juëc yiic në pinynhom. Yekënë alë bï rot looi yetök wɛ̈lɛ̈/ka kë cï bɛ̈n bei në kä ye kɔc ke looi yiic, nɔŋiic cuäny de jaath ku wec de roor.
Decarbonization: aye lueel ke ye wɛ̈ɛ̈r de käŋ të mec ke tëët ye piny rac, kä ye looi, ku ɣän ke many ye aliir ye aliir rac bɛ̈i bei, cït mɛn aliir ye aliir rac ku methane, tën aliir. Kë wïc ee bï aliir ye piny cɔk waar rot cɔk tɔ̈ piiny.
Karaba: Ee cäth de karaba, ye lac bɛ̈n bei në cäth de kä cïn karaba ye cɔl electrons.
Electron: ee kë nɔŋ riɛl cie yic ye lac wïïc në baŋ biyic de atom; ku yen ëya dɛ̈t ee kën ë mac muk në kä ril yiic.
Atëët: Raan ye nyïny ku mɛthapat luɔ̈ɔ̈i bï kä dhal kɔc looi. Na luui ë yeen ke ye wɛ̈t, ke wɛ̈t cɔl engineer ee wɛ̈t ye lueel ke ye luɔɔi de adit, käŋ, ka ajuiɛɛr benë kë dhal raan ya cɔ̈kpiny ka kë këc yök.
Ethanol: Ee miääu, ye cɔl miääu ë ethyl ëya dɛ̈t, yen ee kën ë miääu ë määu cït mɛn de miääu, miääu, ku miääu ë määu. Aye luɔ̈ɔ̈i ëya dɛ̈t ke ye kën ye käŋ liääp ku jaath (cït mɛn, ye lac liääp kenë jaath).
Filter: (n.) Kë ye käŋ kɔ̈k puɔ̈l bïk tëëk ku kä kɔ̈k bïk tëëk, cït mɛn tɔ̈u yen në dïtden yic wala kä kɔ̈k tɔ̈ thïn. (v.) Dhöl yenë kä kɔ̈k kuany yiic cït mɛn de dïtden, dïtden, riɛlden, ku käjuëc kɔ̈k (në physics yic) Kë yenë käŋ tïŋ, thän, ka thän de käŋ ye ɣɛɛr dɔm ka kä kɔ̈k ye ɣɛɛr dɔm ka ye kä kɔ̈k tɔ̈ thïn gël bïk cïï tëëk.
Formate: Ee wɛ̈t ye lueel ke ye kë ye cɔl awai ka kä ye tɔ̈ në pïu yiic, man yenë pïu tɔ̈ në pïu yiic. (Ester ee kë ye yök në carbon yic ye looi në gɛ̈ɛ̈r de atoms ke hydrogen ke acid kɔ̈k kenë akuɔ̈tnhïïm kɔ̈k ke kä ye tɔ̈ në tiɔpic. Miök juëc ku miök thiekiic aye röt looi keepɛ̈i.)
Jaath ye yök në tiɔpic: Gɛɛr de jaath, cït mɛn de ajer, miök (miök cï liääp), wala aliir, cï looi në run juëc cï lɔ në Pinynhom yic në kä cï döŋ ke käm, tiim, wala läi.
Fuel: Gɛɛr de kë ye riɛl bɛ̈i bei në dhöl de gël de kïïmkol wɛ̈lɛ̈/ka dhöl de tɔŋ. Jaath ye yök në tiɔpic (ajer, aliir, ku miök) aye jaath ye many bɛ̈i bei në käke kïïmkol yiic naa cï keek tuɔ̈c (ye lac lɔ tëde mac).
Fuel cell: Ee kë ye riɛl de kïïmkol waar bï ya riɛl de karaba. Jaath ye lac yök ee hydrogen, ku yenë kë töŋ ye bɛ̈n bei thïn ee aliir de pïu.
Geology: Ee kë ye këriɛ̈ɛ̈c ëbën thiääk kenë tän de pinynhom, käke pinynhom, akököl, ku jɔl ya käjuëc ye röt looi në ye guɔ̈p lueel. Kɔc lui ë tɛ̈ɛ̈n aye cɔl kɔc ŋic käŋ ë piny.
Atuɔ̈c de pinynhom: Juɛ̈k-juɛ̈k amääth de atuɔ̈c de aliir de Pinynhom acän kë ye piny cɔk tuɔ̈c. Kë rɛ̈ɛ̈c yë bën tën juɛ̈k-juɛ̈k aliir aliir yic, klörofluorokarbön, ku aliir kɔ̈k aliiric, kä juëc këk aa bëi tën käŋ loi raan.
Hydrogen: Ee kë thiin koor tɔ̈ në Pinynhom. Cït mɛn de aliir, acïn kïït, acïn ŋök, ku ka ye mac dɔm arëët. Ee biäk de kä juëc ke jaath, miök, ku kïïmkol ye räl pïr looi. Anɔŋic kë ye cɔl proton (kë ye cɔl nucleus) ku jɔl ya mac ye yeen wïïc piny.
Innovation: (v. ba käŋ cak; adj. ba käŋ cak) Ajuɛɛr wala cökpiny de kë tɔ̈u wënthɛɛr, ajuɛɛr, wala kë cï looi bï ya kë yam, kë ŋic, kë puɔth, wala kë puɔth.
Lye: Rin ëbɛ̈n ke pïu ë pïu ë pïu (NaOH) ë pïu ë pïu. Lye aye lac liääp ke miök ë thäät wala miök ë läi ku kä kɔ̈k bïkë bar soap looi.
Raan ŋic käŋ: Raan wïc käŋ kuen ruääi tɔ̈ në kaam de atomic ku molecular de käŋ ku jɔl ya käkeen ye kek yök kedhiɛ. Kɔc nyic käŋ alë bïk kä yam looi wala bïk kä tɔ̈u wënthɛɛr tïŋ yiic. Cɛɛth de käŋ kedhiɛ, cïmën de thiɛkden, riɛlden, ku jɔl ya të yenë kek lääp thïn, alëu bï atëët ku jɔl ya kɔc kɔ̈k ye rïthäc looi ya kony agokë käpath ya kuany agokë ya luui në kek.
Molecule: Akut de atoms cïn yic karaba ye tɔ̈ në nyin de kä thii lëu bïk röt looi ke käm yiic. Molecules alëu bïk ya tɔ̈ në atom tökic ka atom wääc yiic. Cïmën, aliir aliir yic aye looi në abiäk ke aliir kaarou (O2), ku pïu aye looi në abiäk ke aliir kaarou ku aliir tök (H2O).
Kë rɛɛc: Kë cë këdäŋ rac, cï mɛn aliir, pïu, kɔc, awelë mïïth. Kä kɔ̈k ye piny rac aye kïïmkol, cï mɛn de wal ye käm nɔ̈k. Kä kɔ̈k ye piny rac alë bïk yaa mac, nɔŋiic atuɔ̈c dït apɛi wala ɣɛɛr. Agut cï wɛl rac ku kä kɔ̈k ye kɔc dɔm aye keek yök ë ke ye kä ye käŋ rac.
Potent: Wɛ̈t ye kë ril apɛi lueel wala kë ril apɛi (cït mɛn de käm, pïu ë thɔ̈ɔ̈r, wal, wala acid).
Kë ye bɛɛr looi: Kë ye nyuɔɔth ye kë tɔ̈u thïn lueel lë bï waar në thɛɛr juëc yiic (cït mɛn de pïu, tiim ye maŋök, ruɛl de akɔ̈l, ku yom). Kän ee wuɔ̈ɔ̈c kenë kä cïï röt ye bɛɛr looi, man nɔŋ kä lik ye kek bɛ̈i thïn ku ka lëu bïk ya thök. Kä cïï röt ye bɛɛr looi anɔŋiic miök (ku kä kɔ̈k ye yök në tiɔpic) wala kä cie lac yök ku kä ye yök në tiɔpic.